Erozja klifu bałtyckiego — przyczyny i dynamika

Czym są klify morenowe?

Klify morenowe to strome lub pionowe ściany skalne zbudowane z glin zwałowych, piasków i żwirów pozostawionych przez lodowce podczas ostatniego zlodowacenia. Na polskim wybrzeżu Bałtyku tego rodzaju formy występują przede wszystkim w rejonie Klifów Orłowskich w Gdyni, okolicach Rozewia, Jastrzębiej Góry oraz na Wybrzeżu Słowińskim.

W odróżnieniu od klifów skalistych, klify morenowe zbudowane są z materiału podatnego na abrazję morską i procesy grawitacyjne. Ich cofanie nie ma charakteru skokowego — przebiega w sposób ciągły, z przyspieszeniami podczas sezonów sztormowych.

Mechanizmy erozji

Niszczenie klifu odbywa się jednocześnie od strony morza i od strony lądu. Od strony wody dominuje abrazja morska — uderzenia fal podcinają podstawę klifu, usuwając grunt, co prowadzi do destabilizacji nadleśnych partii ściany. Od strony lądu aktywne są procesy sufozji (wymywania drobnych cząstek przez wodę gruntową), spełzywanie i osiadanie mas gliniastych.

Regionalne zróżnicowanie tempa cofania

Monitoring prowadzony przez Urzędy Morskie dokumentuje znaczne zróżnicowanie tempa erozji wzdłuż polskiego wybrzeża. Odcinki klifowe w rejonie Gdyni i Półwyspu Helskiego wykazują wyższe wartości recesji niż odcinki plażowe z akumulacją piasku. Na niechronionych odcinkach klifowych rejestrowane są cofnięcia rzędu kilkudziesięciu centymetrów do ponad metra rocznie, choć wartości te wykazują dużą zmienność między latami.

Na dynamikę procesu wpływają ekspozycja na falowanie dominujące z kierunków północno-zachodnich, lokalna budowa geologiczna (zawartość gliny w materiale morenowym), obecność lub brak osłon w postaci plaż i ławic podwodnych, a także intensywność opadów atmosferycznych wpływających na nasycenie wodą gruntową strefy stokowej.

Wpływ zmian klimatu

Prognozy dotyczące wzrostu poziomu Morza Bałtyckiego wskazują na przyspieszenie procesów erozji klifowej w perspektywie wieloletniej. Wyższy poziom morza oznacza, że energia fal dociera do podstawy klifu podczas większej liczby epizodów falowania, skracając okres buforowania przez plażę.

Zmienność klimatyczna wpływa również na częstotliwość i intensywność sztormów bałtyckich. Sytuacje, w których wiatr wieje z sektorów zachodnich i północno-zachodnich przez wiele dni, powodują podpiętrzenie wody i szczególnie silną abrazję podstawy klifu.

Konsekwencje dla zagospodarowania terenu

Cofanie klifu stanowi bezpośrednie zagrożenie dla obiektów posadowionych w sąsiedztwie krawędzi. Na odcinkach aktywnej erozji strefy ochronne wyznaczane w planach miejscowych muszą uwzględniać prognozowane wieloletnie przemieszczenie linii brzegowej.

Zgodnie z ustawą o obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej i administracji morskiej, pasy techniczne brzegu morskiego obejmują obszary szczególnie narażone na działanie żywiołów morskich. Zakazy zabudowy w tych strefach mają na celu ograniczenie ryzyka utraty infrastruktury.

Obserwacja i monitoring

System monitoringu brzegu morskiego w Polsce jest prowadzony przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska we współpracy z Urzędami Morskimi. Obejmuje regularne pomiary geodezyjne przekrojów poprzecznych profilu brzegowego, fotointerpretację zdjęć lotniczych oraz, w wybranych lokalizacjach, skanowanie laserowe (LiDAR).

Wyniki pomiarów są podstawą oceny skuteczności stosowanych umocnień i stanowią dane wejściowe do prognoz zmian linii brzegowej.